Ana Sayfa
Fizik

Fizikte Matematiksel Metodlar Bölüm 1

Bu bölümde vektörlerin toplanmasını, skaler ve vektörel çarpımlarını izdüşüm, alan ve hacim yorumlarıyla birlikte kurduk, Kronecker delta ve Levi-Civita sembolleriyle indis gösterimine geçerek üçlü vektörel çarpım özdeşliğini türettik ve sonuçları bileşen hesabıyla doğruladık.

Elif Nur Gürbüz•15 Kasım 2026•18 dk okuma süresi
Fizikte Matematiksel Metodlar Bölüm 1

Fizikte Matematiksel Metotlar Bölüm 1

Fizikte bir olayı anlamak, onu gözlemlemenin yanında matematiksel olarak nasıl ifade edeceğimizi de bilmeyi gerektirir. Fizikte matematiksel metotlar; fiziksel nicelikleri tanımlamak, aralarındaki ilişkileri kurmak ve bu ilişkilerden doğan denklemleri çözmek için kullandığımız yöntemler bütünüdür. Vektörlerden diferansiyel denklemlere, Fourier analizinden özel fonksiyonlara uzanan bu yöntemler, bir problemin hangi varsayımlar altında çözülebileceğini ve elde edilen sonucun ne anlama geldiğini görmemizi sağlar.

Bu yöntemlerin gelişimi, fiziğin sorduğu sorularla yakından ilişkilidir. XVII. yüzyılda Newton ve Leibniz’in geliştirdiği diferansiyel ve integral hesap, hareket ve değişimin incelenmesine güçlü bir temel sağladı. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda mekanik, ısı iletimi ve elektromanyetizma üzerine yapılan çalışmalar, bugün kullandığımız matematiksel araçların gelişimini besledi.

Bu yazı dizisinde, vektörlerden başlayarak fizikte kullanılan temel matematiksel yöntemleri adım adım ele alacağız. Tanımların ardından türetmeler ve örneklerle ilerleyerek, kullandığımız bağıntıların nereden geldiğini ve hangi problemlerde işe yaradığını anlamaya çalışacağız.

Vektörler

Bu bölümde vektörlerin toplanmasını, çıkarılmasını, skaler ve vektörel çarpımlarını ele alacağız. Ardından üçlü çarpımların geometrik anlamını inceleyip Kronecker delta ve Levi-Civita sembolleriyle vektör özdeşliklerinin nasıl türetildiğini göreceğiz.

Bir cismin kütlesini söylediğimizde, uygun bir birimle birlikte tek bir sayı vermemiz yeterlidir. Ancak aynı cismin hızını anlatmak istediğimizde yön bilgisine de ihtiyaç duyarız. Saniyede beş metre hızla doğuya ilerlemek ile aynı süratle kuzeye ilerlemek farklı hareketlerdir.

Fiziksel nicelikleri matematiksel olarak ifade ederken bu ayrımı korumamız gerekir. Kütle ve sıcaklık gibi nicelikleri skalerlerle; yer değiştirme, hız ve kuvvet gibi nicelikleri vektörlerle gösteririz.

Bu yazı boyunca üç boyutlu Öklid uzayında, sağ elli bir Kartezyen koordinat sistemi kullanacağız. Amacımız, vektör işlemlerini geometrik anlamlarıyla birlikte kurmak.

Gösterim notu. Vektörleri A⃗\vec A, B⃗\vec B gibi üstlerinde okla; büyüklüklerini A=∣A⃗∣A=|\vec A| gibi oksuz göstereceğiz. Pozitif x,y,zx,y,z eksenlerindeki birim vektörler sırasıyla ı⃗,ȷ⃗,k⃗\vec{\imath},\vec{\jmath},\vec{k} olacaktır. AxA_x, AyA_y, AzA_z ise vektör değil, işaretli skaler bileşenlerdir.

Bir Vektörü Nasıl Tanımlarız?

Geometrik olarak bir vektörü yönlendirilmiş bir doğru parçasıyla gösterebiliriz. Okun uzunluğu vektörün büyüklüğünü, okun yönü ise yönelimini belirtir. Bir vektörü A⃗\vec A, büyüklüğünü ise

A=∣A⃗∣(1)A=|\vec A| \tag{1}

ile gösterelim. Burada A⃗\vec A ile AA aynı matematiksel nesne değildir. İlki bir vektör, ikincisi negatif olmayan bir reel sayıdır.

Büyüklüğü bir olan vektörlere birim vektör denir. Sıfırdan farklı bir A⃗\vec A vektörünün yönündeki birim vektör

e⃗A=A⃗∣A⃗∣(2)\vec e_A=\frac{\vec A}{|\vec A|} \tag{2}

şeklinde bulunur. Böylece A⃗=Ae⃗A\vec A=A\vec e_A yazarak büyüklük ve yön bilgisini ayırabiliriz. Sıfır vektörünün büyüklüğü sıfırdır; belirli bir yönü yoktur. Bu nedenle sıfır vektörünü birim vektöre dönüştüremeyiz.

Skalerle Çarpma

Bir λ\lambda gerçek sayısı ile A⃗\vec A vektörünün çarpımı için

∣λA⃗∣=∣λ∣∣A⃗∣(3)|\lambda\vec A|=|\lambda||\vec A| \tag{3}

olur. λ>0\lambda>0 ise yön korunur, λ<0\lambda<0 ise tersine döner; λ=0\lambda=0 ise sıfır vektörü elde edilir.

Örnek 1. A⃗=3ı⃗−4ȷ⃗\vec A=3\vec{\imath}-4\vec{\jmath} vektörünün büyüklüğünü ve yönündeki birim vektörü bulalım:

A=32+(−4)2=5,e⃗A=A⃗A=35ı⃗−45ȷ⃗.(4)A=\sqrt{3^2+(-4)^2}=5,\qquad \vec e_A=\frac{\vec A}{A}=\frac35\vec{\imath}-\frac45\vec{\jmath}. \tag{4}

Kontrol için ∣e⃗A∣=9/25+16/25=1|\vec e_A|=\sqrt{9/25+16/25}=1 buluruz. Birim vektör, asıl vektörün yönünü korurken büyüklüğünü bire indirir.

Vektörlerin Toplanması ve Çıkarılması

Önce iki vektör düşünelim. Bir noktadan başlayıp A⃗\vec A kadar, ardından B⃗\vec B kadar ilerlediğimizde toplam hareketimiz

r⃗=A⃗+B⃗(5)\vec r=\vec A+\vec B \tag{5}

olur. Geometrik olarak B⃗\vec B’nin başlangıcını A⃗\vec A’nın ucuna yerleştiririz. İlk başlangıç noktasından son noktaya çizilen vektör, toplamı verir. Bu işlemde

A⃗+B⃗=B⃗+A⃗,(A⃗+B⃗)+C⃗=A⃗+(B⃗+C⃗)(6)\vec A+\vec B=\vec B+\vec A,\qquad (\vec A+\vec B)+\vec C=\vec A+(\vec B+\vec C) \tag{6}

özellikleri geçerlidir.

Toplanan fiziksel niceliklerin türleri ve birimleri de uyumlu olmalıdır. İki kuvveti toplayabiliriz; bir kuvvetle bir hızı aynı toplamda birleştiremeyiz. Çıkarma işlemini ise ters vektör üzerinden tanımlarız:

A⃗−B⃗=A⃗+(−B⃗).(7)\vec A-\vec B=\vec A+(-\vec B). \tag{7}

−B⃗-\vec B, B⃗\vec B ile aynı büyüklüğe ve zıt yöne sahiptir. Dolayısıyla

A⃗−B⃗=−(B⃗−A⃗).(8)\vec A-\vec B=-(\vec B-\vec A). \tag{8}

Örnek 2. Üç metre doğuya, ardından dört metre kuzeye yürüyelim. Toplam alınan yol yedi metredir. Yer değiştirmemizin büyüklüğü ise

∣r⃗∣=32+42=5,m(9)|\vec r|=\sqrt{3^2+4^2}=5,\mathrm m \tag{9}

olur. Burada yol uzunluğuyla yer değiştirme büyüklüğünü ayıran şey, hareketin yön bilgisidir.

İki Vektörü Çarpmak

Reel sayılarda kullandığımız çarpma işlemini vektörlere taşırken, sonucun nasıl bir nesne olacağını belirtmemiz gerekir. Üç boyutta iki temel işlem kullanırız: skaler çarpım ve vektörel çarpım.

İki Vektörün Skaler Çarpımı

İki vektör arasındaki açı θ\theta olmak üzere,

A⃗⋅B⃗=ABcos⁡θ(10)\boxed{\vec A\cdot\vec B=AB\cos\theta} \tag{10}

tanımını yapalım. Sonuç bir skalerdir. Bu ifadeyi bir izdüşüm işlemi olarak okuyabiliriz. A⃗\vec A’nın B⃗\vec B yönündeki işaretli skaler bileşeni Acos⁡θA\cos\theta’dır. Bunu BB ile çarptığımızda skaler çarpımı elde ederiz.

Sıfırdan farklı iki vektör için A⃗⋅B⃗=0\vec A\cdot\vec B=0 olması, aralarındaki açının 90∘90^\circ olduğunu gösterir. Bir vektörün kendisiyle skaler çarpımını alırsak,

A⃗⋅A⃗=A2(11)\vec A\cdot\vec A=A^2 \tag{11}

buluruz. Böylece vektörün büyüklüğünü skaler çarpımla hesaplayabiliriz:

∣A⃗∣=A⃗⋅A⃗.(12)|\vec A|=\sqrt{\vec A\cdot\vec A}. \tag{12}

Baz vektörlerine uygularsak, aynı baz vektörlerinin skaler çarpımı 1, farklı baz vektörlerinin skaler çarpımı 0 sonucunu verir:

ı⃗⋅ȷ⃗=0,ȷ⃗⋅k⃗=0,k⃗⋅ı⃗=0(13)\vec{\imath}\cdot\vec{\jmath}=0,\quad \vec{\jmath}\cdot\vec{k}=0,\quad \vec{k}\cdot\vec{\imath}=0 \tag{13} ı⃗⋅ı⃗=ȷ⃗⋅ȷ⃗=k⃗⋅k⃗=1(14)\vec{\imath}\cdot\vec{\imath}=\vec{\jmath}\cdot\vec{\jmath}=\vec{k}\cdot\vec{k}=1 \tag{14}

Açı ve İzdüşüm Formülleri

A⃗≠0⃗\vec A\ne\vec0 ve B⃗≠0⃗\vec B\ne\vec0 için skaler çarpım tanımını açıya göre çözersek

θ=arccos⁡A⃗⋅B⃗∣A⃗∣∣B⃗∣,0≤θ≤π(15)\boxed{\theta=\arccos\frac{\vec A\cdot\vec B}{|\vec A||\vec B|}},\qquad 0\le\theta\le\pi \tag{15}

çıkar.

Skaler çarpım pozitifse açı dar, negatifse geniştir.

B⃗≠0⃗\vec B\ne\vec0 için A⃗\vec A’nın B⃗\vec B yönündeki işaretli skaler izdüşümü ile vektörel izdüşümü farklı nesnelerdir:

biles¸enB⃗A⃗=A⃗⋅B⃗∣B⃗∣,izdu¨s¸u¨mB⃗A⃗=A⃗⋅B⃗∣B⃗∣2B⃗.(16)\begin{aligned}\text{bileşen}_{\vec B}\vec A&=\frac{\vec A\cdot\vec B}{|\vec B|},\\[4pt]\text{izdüşüm}_{\vec B}\vec A&=\frac{\vec A\cdot\vec B}{|\vec B|^2}\vec B.\end{aligned} \tag{16}

İkinci formül, birinci formülün B⃗/∣B⃗∣\vec B/|\vec B| birim vektörüyle çarpılmasıyla elde edilir. Böylece A⃗\vec A’yı B⃗\vec B’ye paralel ve dik iki parçaya ayırarak

A⃗∥=izdu¨s¸u¨mB⃗A⃗,A⃗⊥=A⃗−A⃗∥(17)\vec A_{\parallel}=\text{izdüşüm}_{\vec B}\vec A,\qquad\vec A_{\perp}=\vec A-\vec A_{\parallel} \tag{17}

yazabiliriz. Bu ayrışımda A⃗⊥⋅B⃗=0\vec A_{\perp}\cdot\vec B=0 olmalıdır.

Vektörel Çarpım

Vektörel çarpımın sonucu, çarpılan vektörlerin ikisine de dik olan bir vektördür. Büyüklüğü

∣A⃗×B⃗∣=ABsin⁡θ(18)\boxed{|\vec A\times\vec B|=AB\sin\theta} \tag{18}

ile verilir; yönü sağ el kuralıyla belirlenir. Sonuç sıfırsa belirli bir yönü yoktur.

Bu büyüklüğün geometrik anlamını görmek için A⃗\vec A ve B⃗\vec B’yi bir paralelkenarın iki kenarı olarak düşünelim. Tabanı BB, yüksekliği Asin⁡θA\sin\theta seçersek alan

S=B(Asin⁡θ)=∣A⃗×B⃗∣(19)S=B(A\sin\theta)=|\vec A\times\vec B| \tag{19}

olur. Çarpımın sırasını değiştirdiğimizde yön tersine döner:

A⃗×B⃗=−B⃗×A⃗.(20)\vec A\times\vec B=-\vec B\times\vec A. \tag{20}

Bunun doğrudan bir sonucu, A⃗×A⃗=0⃗\vec A\times\vec A=\vec0 eşitliğidir. Sıfırdan farklı iki vektörün vektörel çarpımı sıfırsa vektörler paraleldir.

ı⃗,ȷ⃗,k⃗\vec{\imath},\vec{\jmath},\vec{k} baz vektörlerinin her birinin kendisiyle vektörel çarpımı sıfır vektörüdür (0⃗\vec 0). Farklı iki baz vektörünün vektörel çarpımı ise üçüncü baz vektörünü verir; işareti çarpımın sırasına bağlıdır.

Baz vektörlerinin vektörel çarpımları;

ı⃗×ı⃗=ȷ⃗×ȷ⃗=k⃗×k⃗=0⃗(21)\vec{\imath}\times\vec{\imath}=\vec{\jmath}\times\vec{\jmath}=\vec{k}\times\vec{k}=\vec 0 \tag{21} ı⃗×ȷ⃗=k⃗,ȷ⃗×ı⃗=−k⃗(22)\vec{\imath}\times\vec{\jmath}=\vec{k},\qquad \vec{\jmath}\times\vec{\imath}=-\vec{k} \tag{22} ȷ⃗×k⃗=ı⃗,k⃗×ȷ⃗=−ı⃗(23)\vec{\jmath}\times\vec{k}=\vec{\imath},\qquad \vec{k}\times\vec{\jmath}=-\vec{\imath} \tag{23} k⃗×ı⃗=ȷ⃗,ı⃗×k⃗=−ȷ⃗(24)\vec{k}\times\vec{\imath}=\vec{\jmath},\qquad \vec{\imath}\times\vec{k}=-\vec{\jmath} \tag{24}

olur. Baz vektörlerinin bu vektörel çarpımlarını tek tek ezberlemek yerine şu şekilde daha kalıcı hâle getirebiliriz: ı⃗→ȷ⃗→k⃗→ı⃗\vec{\imath}\to\vec{\jmath}\to\vec{k}\to\vec{\imath} döngüsünde sırayı izleyen vektörel çarpımlar (ı⃗×ȷ⃗\vec{\imath}\times\vec{\jmath}, ȷ⃗×k⃗\vec{\jmath}\times\vec{k}, k⃗×ı⃗\vec{k}\times\vec{\imath}) pozitif, ters yöndeki çarpımlar negatif sonuç verir. Sonuç her zaman döngüdeki üçüncü vektördür.

Dik Bileşenler: Geometriyi Hesaplanabilir Hâle Getirmek

Kartezyen eksenler boyunca birim vektörleri ı⃗,ȷ⃗,k⃗\vec{\imath},\vec{\jmath},\vec{k} ile gösterelim. Her vektörü

A⃗=Axı⃗+Ayȷ⃗+Azk⃗(25)\boxed{\vec A=A_x\vec{\imath}+A_y\vec{\jmath}+A_z\vec{k}} \tag{25}

biçiminde yazabiliriz. AxA_x, AyA_y, AzA_z işaretli skaler bileşenlerdir. Örneğin Ay<0A_y<0, vektörün yy doğrultusundaki bileşeninin negatif eksen yönünde olduğunu söyler.

Birim vektörler birbirine dik olduğundan,

∣A⃗∣=Ax2+Ay2+Az2.(26)|\vec A|=\sqrt{A_x^2+A_y^2+A_z^2}. \tag{26}

Vektörün pozitif eksenlerle yaptığı açılar sırasıyla α\alpha,β\beta,γ\gamma ise,

Ax=Acos⁡α,Ay=Acos⁡β,Az=Acos⁡γ.(27)A_x=A\cos\alpha,\quad A_y=A\cos\beta,\quad A_z=A\cos\gamma. \tag{27}

Bu üç eşitliğin karelerini topladığımızda, A≠0A\ne0 için,

cos⁡2α+cos⁡2β+cos⁡2γ=1(28)\cos^2\alpha+\cos^2\beta+\cos^2\gamma=1 \tag{28}

sonucuna ulaşırız. Demek ki bir vektörün üç doğrultman kosinüsünü birbirinden bağımsız seçemeyiz.

Kartezyen Koordinatlarda Temel İşlemler

Vektörleri bileşenlerine ayırdığımızda toplama ve çıkarma, aynı eksene ait bileşenler arasında yapılır:

A⃗±B⃗=(Ax±Bx)ı⃗+(Ay±By)ȷ⃗+(Az±Bz)k⃗.(29)\begin{aligned}\vec A\pm\vec B={}&(A_x\pm B_x)\vec{\imath}+(A_y\pm B_y)\vec{\jmath}\\&+(A_z\pm B_z)\vec{k}.\end{aligned} \tag{29}

Skaler çarpımda ise birim vektörlerin dikliğini kullanırız. Farklı eksenlere ait birim vektörlerin skaler çarpımı sıfır, aynı eksene ait olanlarınki birdir.

A⃗=Axı⃗+Ayȷ⃗+Azk⃗(30)\vec A=A_x\vec{\imath}+A_y\vec{\jmath}+A_z\vec{k} \tag{30} B⃗=Bxı⃗+Byȷ⃗+Bzk⃗(31)\vec B=B_x\vec{\imath}+B_y\vec{\jmath}+B_z\vec{k} \tag{31} A⃗⋅B⃗=AxBx(ı⃗⋅ı⃗)+AxBy(ı⃗⋅ȷ⃗)+AxBz(ı⃗⋅k⃗)+AyBx(ȷ⃗⋅ı⃗)+AyBy(ȷ⃗⋅ȷ⃗)+AyBz(ȷ⃗⋅k⃗)+AzBx(k⃗⋅ı⃗)+AzBy(k⃗⋅ȷ⃗)+AzBz(k⃗⋅k⃗).(32)\begin{aligned}\vec A\cdot\vec B={}&A_xB_x(\vec{\imath}\cdot\vec{\imath})+A_xB_y(\vec{\imath}\cdot\vec{\jmath})\\&+A_xB_z(\vec{\imath}\cdot\vec{k})+A_yB_x(\vec{\jmath}\cdot\vec{\imath})\\&+A_yB_y(\vec{\jmath}\cdot\vec{\jmath})\\&+A_yB_z(\vec{\jmath}\cdot\vec{k})+A_zB_x(\vec{k}\cdot\vec{\imath})\\&+A_zB_y(\vec{k}\cdot\vec{\jmath})+A_zB_z(\vec{k}\cdot\vec{k}).\end{aligned} \tag{32}

Aynı birim vektörlerin skaler çarpımı bir, farklı birim vektörlerin skaler çarpımı sıfır olduğundan elimizde üç ifade kalır:

A⃗⋅B⃗=AxBx+AyBy+AzBz(33)\vec A\cdot\vec B=A_xB_x+A_yB_y+A_zB_z \tag{33}

Vektörel çarpım için sağ elli sistemde ı⃗×ȷ⃗=k⃗\vec{\imath}\times\vec{\jmath}=\vec{k} ve bunun çevrimsel karşılıklarını kullanırız:

ı⃗×ȷ⃗=k⃗,ȷ⃗×k⃗=ı⃗,k⃗×ı⃗=ȷ⃗.(34)\vec{\imath}\times\vec{\jmath}=\vec{k},\quad\vec{\jmath}\times\vec{k}=\vec{\imath},\quad\vec{k}\times\vec{\imath}=\vec{\jmath}. \tag{34}

Sıra ters çevrilirse işaret değişir; örneğin ȷ⃗×ı⃗=−k⃗\vec{\jmath}\times\vec{\imath}=-\vec{k} olur.

Bileşen hesabını determinant düzeninde yazabiliriz:

A⃗×B⃗=∣ı⃗ȷ⃗k⃗AxAyAzBxByBz∣=ı⃗∣AyAz\ByBz∣−ȷ⃗∣AxAz\BxBz∣+k⃗∣AxAy\BxBy∣.(35)\begin{aligned}\vec A\times\vec B&=\begin{vmatrix}\vec{\imath}&\vec{\jmath}&\vec{k}\\A_x&A_y&A_z\\B_x&B_y&B_z\end{vmatrix}\\&=\vec{\imath}\begin{vmatrix}A_y&A_z\B_y&B_z\end{vmatrix}-\vec{\jmath}\begin{vmatrix}A_x&A_z\B_x&B_z\end{vmatrix}+\vec{k}\begin{vmatrix}A_x&A_y\B_x&B_y\end{vmatrix}.\end{aligned} \tag{35}

İkinci terimin önündeki eksi işaretine dikkat edelim. Sonuç,

A⃗×B⃗=(AyBz−AzBy)ı⃗+(AzBx−AxBz)ȷ⃗+(AxBy−AyBx)k⃗(36)\begin{aligned}\vec A\times\vec B={}&(A_yB_z-A_zB_y)\vec{\imath}\\&+(A_zB_x-A_xB_z)\vec{\jmath}\\&+(A_xB_y-A_yB_x)\vec{k}\end{aligned} \tag{36}

olur.

Örnek 3. Şu iki vektörü ele alalım:

A⃗=ı⃗+2ȷ⃗,B⃗=2ı⃗+k⃗.(37)\vec A=\vec{\imath}+2\vec{\jmath},\qquad\vec B=2\vec{\imath}+\vec{k}. \tag{37}

Skaler çarpımları

A⃗⋅B⃗=1(2)+2(0)+0(1)=2(38)\vec A\cdot\vec B=1(2)+2(0)+0(1)=2 \tag{38}

ve büyüklükleri A=B=5A=B=\sqrt5 olduğundan, cos⁡θ=2/5\cos\theta=2/5 buluruz. Vektörel çarpımları ise

A⃗×B⃗=(2⋅1−0⋅0)ı⃗+(0⋅2−1⋅1)ȷ⃗+(1⋅0−2⋅2)k⃗.(39)\begin{aligned}\vec A\times\vec B={}&(2\cdot1-0\cdot0)\vec{\imath}\\&+(0\cdot2-1\cdot1)\vec{\jmath}\\&+(1\cdot0-2\cdot2)\vec{k}.\end{aligned} \tag{39}

olur; yani A⃗×B⃗=2ı⃗−ȷ⃗−4k⃗\vec A\times\vec B=2\vec{\imath}-\vec{\jmath}-4\vec{k}. Sonucun gerçekten her iki vektöre dik olup olmadığını kontrol edelim:

(2,−1,−4)⋅(1,2,0)=0,(2,−1,−4)⋅(2,0,1)=0.(40)\begin{aligned}(2,-1,-4)\cdot(1,2,0)&=0,\\(2,-1,-4)\cdot(2,0,1)&=0.\end{aligned} \tag{40}

Dolayısıyla bu iki vektörün gerdiği düzleme bir birim normal,

n⃗0=2ı⃗−ȷ⃗−4k⃗21(41)\vec n_0=\frac{2\vec{\imath}-\vec{\jmath}-4\vec{k}}{\sqrt{21}} \tag{41}

şeklindedir. Ters yönlü normal için bunun negatifini alabiliriz.

Üçlü Çarpımlar ve Hacim

Üç vektörle kurabileceğimiz işlemlerden biri A⃗⋅(B⃗×C⃗)\vec A\cdot(\vec B\times\vec C) ifadesidir. Buna üçlü skaler çarpım denir.

Önce B⃗×C⃗\vec B\times\vec C’yi düşünelim. Bu vektörün büyüklüğü taban alanını, yönü tabana dik doğrultuyu verir. A⃗\vec A ile skaler çarpım almak ise tabana dik işaretli yüksekliği hesaba katar. Bu nedenle paralelyüzün geometrik hacmi

V=∣A⃗⋅(B⃗×C⃗)∣(42)\boxed{V=|\vec A\cdot(\vec B\times\vec C)|} \tag{42}

olur. Mutlak değer önemlidir: Üçlü skaler çarpım yönelime göre negatif olabilir; geometrik hacim negatif olamaz.

Bileşenlerle yazarsak,

A⃗⋅(B⃗×C⃗)=∣AxAyAzBxByBzCxCyCz∣.(43)\vec A\cdot(\vec B\times\vec C)=\begin{vmatrix}A_x&A_y&A_z\\B_x&B_y&B_z\\C_x&C_y&C_z\end{vmatrix}. \tag{43}

Bu determinantın birinci satıra göre açılımı

A⃗⋅(B⃗×C⃗)=Ax(ByCz−BzCy)−Ay(BxCz−BzCx)+Az(BxCy−ByCx)(44)\begin{aligned}\vec A\cdot(\vec B\times\vec C)={}&A_x(B_yC_z-B_zC_y)\\&-A_y(B_xC_z-B_zC_x)\\&+A_z(B_xC_y-B_yC_x)\end{aligned} \tag{44}

şeklindedir. Determinant sıfırsa üç vektör lineer bağımlıdır; üç boyutlu bir hacim oluşturamazlar. Çevrimsel yer değiştirmeler sonucu değiştirmez:

A⃗⋅(B⃗×C⃗)=B⃗⋅(C⃗×A⃗)=C⃗⋅(A⃗×B⃗).(45)\begin{aligned}\vec A\cdot(\vec B\times\vec C)={}&\vec B\cdot(\vec C\times\vec A)\\&=\vec C\cdot(\vec A\times\vec B).\end{aligned} \tag{45}

Örnek 4. A⃗=2ı⃗\vec A=2\vec{\imath}, B⃗=ı⃗+3ȷ⃗\vec B=\vec{\imath}+3\vec{\jmath}, C⃗=ȷ⃗+4k⃗\vec C=\vec{\jmath}+4\vec{k} olsun:

B⃗×C⃗=12ı⃗−4ȷ⃗+k⃗,V=∣2⋅12∣=24.(46)\begin{aligned}\vec B\times\vec C&=12\vec{\imath}-4\vec{\jmath}+\vec{k},\\V&=|2\cdot12|=24.\end{aligned} \tag{46}

Kenar vektörlerinin bileşenleri metre cinsinden verilmişse hacmin birimi m3\mathrm m^3 olur.

Diğer işlem, A⃗×(B⃗×C⃗)\vec A\times(\vec B\times\vec C) biçimindeki üçlü vektörel çarpımdır. Sonuç bir vektördür ve

A⃗×(B⃗×C⃗)=B⃗(A⃗⋅C⃗)−C⃗(A⃗⋅B⃗)(47)\boxed{\begin{aligned}\vec A\times(\vec B\times\vec C)={}&\vec B(\vec A\cdot\vec C)\\&-\vec C(\vec A\cdot\vec B)\end{aligned}} \tag{47}

özdeşliğiyle sadeleştirilebilir. Burada parantezleri korumamız gerekir. Vektörel çarpım birleşmeli değildir; genel olarak

A⃗×(B⃗×C⃗)≠(A⃗×B⃗)×C⃗.(48)\vec A\times(\vec B\times\vec C)\ne(\vec A\times\vec B)\times\vec C. \tag{48}

Şimdi bu özdeşliğin nereden geldiğini inceleyelim.

Kronecker Delta ve Levi-Civita Sembolü

Bundan sonra baz vektörlerini u⃗1=ı⃗\vec u_1=\vec{\imath}, u⃗2=ȷ⃗\vec u_2=\vec{\jmath}, u⃗3=k⃗\vec u_3=\vec{k}; bileşenleri de A1=AxA_1=A_x, A2=AyA_2=A_y, A3=AzA_3=A_z ile gösterelim:

A⃗=A1ı⃗+A2ȷ⃗+A3k⃗=∑i=13Aiu⃗i.(49)\vec A=A_1\vec{\imath}+A_2\vec{\jmath}+A_3\vec{k}=\sum_{i=1}^3A_i\vec u_i. \tag{49}

Bir terimde iki kez tekrar eden indis üzerinden 1’den 3’e toplam alındığını kabul edersek (Einstein toplama kuralı), toplama işaretini yazmadan

A⃗=Aiu⃗i.(50)\vec A=A_i\vec u_i. \tag{50}

Kronecker delta,

δij={1,i=j,\0,i≠j,(51)\delta_{ij}=\begin{cases}1,&i=j,\0,&i\ne j,\end{cases} \tag{51}

ile tanımlanır. Ortonormal bir bazda u⃗i⋅u⃗j=δij\vec u_i\cdot\vec u_j=\delta_{ij} olduğundan,

A⃗⋅B⃗=AiBjδij=AiBi(52)\vec A\cdot\vec B=A_iB_j\delta_{ij}=A_iB_i \tag{52}

yazabiliriz. Delta, toplamda yalnızca eşleşen indislerin katkısını bırakır. Örneğin

∑j=13δ2jBj=0B1+1B2+0B3=B2.(53)\sum_{j=1}^3\delta_{2j}B_j=0B_1+1B_2+0B_3=B_2. \tag{53}

Einstein toplama kuralıyla δii=δ11+δ22+δ33=3\delta_{ii}=\delta_{11}+\delta_{22}+\delta_{33}=3 olur. Burada tekrar eden ii indisinin toplandığını unutmamalıyız.

Levi-Civita Sembolü

Üç boyutta Levi-Civita sembolünü

ε123=ε231=ε312=1,ε132=ε213=ε321=−1(54)\begin{aligned}\varepsilon_{123}=\varepsilon_{231}=\varepsilon_{312}&=1,\\\varepsilon_{132}=\varepsilon_{213}=\varepsilon_{321}&=-1\end{aligned} \tag{54}

olarak tanımlarız.

Dikkat edilirse (1,2,3)(1,2,3)’ün çift permütasyonu ise sonuç +1+1, (1,2,3)(1,2,3)’ün tek permütasyonu ise sonuç −1-1 olur.

Herhangi iki indis aynıysa sembol sıfırdır. Vektörel çarpımın ii. bileşeni böylece

(A⃗×B⃗)i=εijkAjBk(55)\boxed{(\vec A\times\vec B)_i=\varepsilon_{ijk}A_jB_k} \tag{55}

olur. Örneğin i=1i=1 seçelim. Sıfır olmayan iki terim kalır:

(A⃗×B⃗)1=ε123A2B3+ε132A3B2=A2B3−A3B2.(56)\begin{aligned}(\vec A\times\vec B)_1={}&\varepsilon_{123}A_2B_3+\varepsilon_{132}A_3B_2\\&=A_2B_3-A_3B_2.\end{aligned} \tag{56}

Bu, daha önce bulduğumuz xx bileşenidir.

Üçlü Vektörel Çarpımın Türetilmesi

Başlangıç ifademizi indislerle yazalım:

[A⃗×(B⃗×C⃗)]i=εijkAjεklmBlCm.(57)[\vec A\times(\vec B\times\vec C)]_i=\varepsilon_{ijk}A_j\varepsilon_{klm}B_lC_m. \tag{57}

Şimdi

εijkεklm=δilδjm−δimδjl(58)\varepsilon_{ijk}\varepsilon_{klm}=\delta_{il}\delta_{jm}-\delta_{im}\delta_{jl} \tag{58}

özdeşliğini kullanalım:

[A⃗×(B⃗×C⃗)]i=(δilδjm−δimδjl)AjBlCm.(59)\begin{aligned}[\vec A\times(\vec B\times\vec C)]_i={}&(\delta_{il}\delta_{jm}-\delta_{im}\delta_{jl})\\&\qquad A_jB_lC_m.\end{aligned} \tag{59}

Parantezi dağıtıp ilk terimde i=li=l ve j=mj=m olduğundan ll yerine ii ve mm yerine jj yazarak ve bunu ikinci terim için de hesaplarsak:

=AjBiCj−AjBjCi(60)=A_jB_iC_j-A_jB_jC_i \tag{60}

olur. Aynı indisleri tek bir yerde toplarsak,

=Bi(A⃗⋅C⃗)−Ci(A⃗⋅B⃗).(61)=B_i(\vec A\cdot\vec C)-C_i(\vec A\cdot\vec B). \tag{61}

Her bileşen için geçerli olduğundan,

A⃗×(B⃗×C⃗)=B⃗(A⃗⋅C⃗)−C⃗(A⃗⋅B⃗).(62)\begin{aligned}\vec A\times(\vec B\times\vec C)={}&\vec B(\vec A\cdot\vec C)\\&-\vec C(\vec A\cdot\vec B).\end{aligned} \tag{62}

sonucunu elde ederiz. İndis gösterimi burada hangi bileşenlerin eşleştiğini ve hangi terimlerin kaldığını takip etmemizi sağladı.

Aynı Sonucu İki Yoldan Kontrol Etmek

Bir vektör hesabını farklı yöntemlerle doğrulamak, özellikle işaret hatalarını yakalamakta yararlıdır. Şu ifadeyi ele alalım:

∣A⃗×B⃗∣2|\vec A\times\vec B|^2

Geometrik tanımdan,

∣A⃗×B⃗∣2=A2B2sin⁡2θ=A2B2(1−cos⁡2θ).(63)\begin{aligned}|\vec A\times\vec B|^2&=A^2B^2\sin^2\theta\\&=A^2B^2(1-\cos^2\theta).\end{aligned} \tag{63}

A⃗⋅B⃗=ABcos⁡θ\vec A\cdot\vec B=AB\cos\theta olduğuna göre,

∣A⃗×B⃗∣2=A2B2−(A⃗⋅B⃗)2(64)\boxed{|\vec A\times\vec B|^2=A^2B^2-(\vec A\cdot\vec B)^2} \tag{64}

buluruz. Önceki örneğimizde,

∣A⃗×B⃗∣2=22+(−1)2+(−4)2=21.(65)|\vec A\times\vec B|^2=2^2+(-1)^2+(-4)^2=21. \tag{65}

Özdeşliğin sağ tarafı da (5)(5)−22=21(5)(5)-2^2=21 verir. Bileşen hesabı ile geometrik tanım aynı sonuca ulaştı.

Bu bölümde kurduğumuz işlemlerle artık yönleri karşılaştırabilir, izdüşüm alabilir, bir düzlemin normalini bulabilir ve alan ya da hacim hesaplayabiliriz. Serinin bir sonraki bölümünde bu vektörlerin konuma göre değiştiği alanlara geçeceğiz. Böylece sabit vektörlerle yaptığımız işlemler, alanların türevi ve integrali için temel oluşturacak.

Alıştırmalar

1. A⃗=2ı⃗−ȷ⃗+2k⃗\vec A=2\vec{\imath}-\vec{\jmath}+2\vec{k} vektörünün büyüklüğünü, yönündeki birim vektörü ve doğrultman kosinüslerini bulunuz. cos⁡2α+cos⁡2β+cos⁡2γ=1\cos^2\alpha+\cos^2\beta+\cos^2\gamma=1 bağıntısının sağlandığını gösteriniz.

[!note]- Cevap A=4+1+4=3A=\sqrt{4+1+4}=3, e⃗A=23ı⃗−13ȷ⃗+23k⃗\vec e_A=\tfrac23\vec{\imath}-\tfrac13\vec{\jmath}+\tfrac23\vec{k}. Doğrultman kosinüsleri cos⁡α=2/3\cos\alpha=2/3, cos⁡β=−1/3\cos\beta=-1/3, cos⁡γ=2/3\cos\gamma=2/3; karelerinin toplamı 4/9+1/9+4/9=14/9+1/9+4/9=1.

2. A⃗=ı⃗+ȷ⃗\vec A=\vec{\imath}+\vec{\jmath} ile B⃗=ı⃗+k⃗\vec B=\vec{\imath}+\vec{k} arasındaki açıyı skaler çarpım yardımıyla bulunuz.

[!note]- Cevap A⃗⋅B⃗=1\vec A\cdot\vec B=1, ∣A⃗∣∣B⃗∣=22=2|\vec A||\vec B|=\sqrt2\sqrt2=2, dolayısıyla cos⁡θ=1/2\cos\theta=1/2 ve θ=π/3=60∘\theta=\pi/3=60^\circ.

3. A⃗=2ı⃗+3ȷ⃗+k⃗\vec A=2\vec{\imath}+3\vec{\jmath}+\vec{k} vektörünü B⃗=ı⃗+ȷ⃗\vec B=\vec{\imath}+\vec{\jmath} vektörüne paralel ve dik bileşenlerine ayırınız. A⃗⊥⋅B⃗=0\vec A_\perp\cdot\vec B=0 olduğunu doğrulayınız.

[!note]- Cevap A⃗⋅B⃗=5\vec A\cdot\vec B=5, ∣B⃗∣2=2|\vec B|^2=2, bu yüzden A⃗∥=52(ı⃗+ȷ⃗)\vec A_\parallel=\tfrac52(\vec{\imath}+\vec{\jmath}) ve A⃗⊥=A⃗−A⃗∥=−12ı⃗+12ȷ⃗+k⃗\vec A_\perp=\vec A-\vec A_\parallel=-\tfrac12\vec{\imath}+\tfrac12\vec{\jmath}+\vec{k}. Kontrol: A⃗⊥⋅B⃗=−12+12+0=0\vec A_\perp\cdot\vec B=-\tfrac12+\tfrac12+0=0.

4. Köşeleri P(1,0,0)P(1,0,0), Q(0,2,0)Q(0,2,0), R(0,0,3)R(0,0,3) olan üçgenin alanını vektörel çarpımla hesaplayınız.

[!note]- Cevap PQ⃗=−ı⃗+2ȷ⃗\vec{PQ}=-\vec{\imath}+2\vec{\jmath}, PR⃗=−ı⃗+3k⃗\vec{PR}=-\vec{\imath}+3\vec{k} ve PQ⃗×PR⃗=6ı⃗+3ȷ⃗+2k⃗\vec{PQ}\times\vec{PR}=6\vec{\imath}+3\vec{\jmath}+2\vec{k}. Büyüklüğü 36+9+4=7\sqrt{36+9+4}=7 olduğundan üçgenin alanı paralelkenarın yarısı, yani 7/27/2’dir.

5. A⃗=ı⃗+2ȷ⃗+3k⃗\vec A=\vec{\imath}+2\vec{\jmath}+3\vec{k}, B⃗=4ı⃗+5ȷ⃗+6k⃗\vec B=4\vec{\imath}+5\vec{\jmath}+6\vec{k}, C⃗=7ı⃗+8ȷ⃗+9k⃗\vec C=7\vec{\imath}+8\vec{\jmath}+9\vec{k} vektörleri bir paralelyüz oluşturur mu? Üçlü skaler çarpımla gösteriniz.

[!note]- Cevap A⃗⋅(B⃗×C⃗)=1(45−48)−2(36−42)+3(32−35)=−3+12−9=0\vec A\cdot(\vec B\times\vec C)=1(45-48)-2(36-42)+3(32-35)=-3+12-9=0. Üç vektör lineer bağımlıdır (aynı düzlemdedir); hacmi sıfırdır, bir paralelyüz oluşturmazlar.

6. Levi-Civita sembolü ve (58) özdeşliğiyle (A⃗×B⃗)⋅(C⃗×D⃗)=(A⃗⋅C⃗)(B⃗⋅D⃗)−(A⃗⋅D⃗)(B⃗⋅C⃗)(\vec A\times\vec B)\cdot(\vec C\times\vec D)=(\vec A\cdot\vec C)(\vec B\cdot\vec D)-(\vec A\cdot\vec D)(\vec B\cdot\vec C) olduğunu gösteriniz. C⃗=A⃗\vec C=\vec A, D⃗=B⃗\vec D=\vec B seçerek (64) bağıntısını elde ediniz.

[!note]- Cevap (A⃗×B⃗)⋅(C⃗×D⃗)=εkijAiBj,εklmClDm(\vec A\times\vec B)\cdot(\vec C\times\vec D)=\varepsilon_{kij}A_iB_j,\varepsilon_{klm}C_lD_m. Çevrimsellikten εkij=εijk\varepsilon_{kij}=\varepsilon_{ijk} olduğundan (58) kullanılabilir: (δilδjm−δimδjl)AiBjClDm=AiCiBjDj−AiDiBjCj(\delta_{il}\delta_{jm}-\delta_{im}\delta_{jl})A_iB_jC_lD_m=A_iC_iB_jD_j-A_iD_iB_jC_j. Bu, istenen sağ taraftır. C⃗=A⃗\vec C=\vec A, D⃗=B⃗\vec D=\vec B için ∣A⃗×B⃗∣2=A2B2−(A⃗⋅B⃗)2|\vec A\times\vec B|^2=A^2B^2-(\vec A\cdot\vec B)^2 bulunur.

7. A⃗=B⃗=ı⃗\vec A=\vec B=\vec{\imath} ve C⃗=ȷ⃗\vec C=\vec{\jmath} için A⃗×(B⃗×C⃗)\vec A\times(\vec B\times\vec C) ile (A⃗×B⃗)×C⃗(\vec A\times\vec B)\times\vec C ifadelerini hesaplayarak vektörel çarpımın birleşmeli olmadığını gösteriniz. İlk sonucu (47) özdeşliğiyle de kontrol ediniz.

[!note]- Cevap A⃗×(B⃗×C⃗)=ı⃗×k⃗=−ȷ⃗\vec A\times(\vec B\times\vec C)=\vec{\imath}\times\vec{k}=-\vec{\jmath}, ama (A⃗×B⃗)×C⃗=0⃗×ȷ⃗=0⃗(\vec A\times\vec B)\times\vec C=\vec 0\times\vec{\jmath}=\vec 0. Özdeşlikten: B⃗(A⃗⋅C⃗)−C⃗(A⃗⋅B⃗)=ı⃗(0)−ȷ⃗(1)=−ȷ⃗\vec B(\vec A\cdot\vec C)-\vec C(\vec A\cdot\vec B)=\vec{\imath}(0)-\vec{\jmath}(1)=-\vec{\jmath}.

E

Elif Nur Gürbüz

Yazar