Bu bölümde vektörlerin toplanmasını, skaler ve vektörel çarpımlarını izdüşüm, alan ve hacim yorumlarıyla birlikte kurduk, Kronecker delta ve Levi-Civita sembolleriyle indis gösterimine geçerek üçlü vektörel çarpım özdeşliğini türettik ve sonuçları bileşen hesabıyla doğruladık.
Elif Nur Gürbüz•15 Kasım 2026•18 dk okuma süresi
Fizikte Matematiksel Metotlar Bölüm 1
Fizikte bir olayı anlamak, onu gözlemlemenin yanında matematiksel olarak nasıl ifade edeceğimizi de bilmeyi gerektirir. Fizikte matematiksel metotlar; fiziksel nicelikleri tanımlamak, aralarındaki ilişkileri kurmak ve bu ilişkilerden doğan denklemleri çözmek için kullandığımız yöntemler bütünüdür. Vektörlerden diferansiyel denklemlere, Fourier analizinden özel fonksiyonlara uzanan bu yöntemler, bir problemin hangi varsayımlar altında çözülebileceğini ve elde edilen sonucun ne anlama geldiğini görmemizi sağlar.
Bu yöntemlerin gelişimi, fiziğin sorduğu sorularla yakından ilişkilidir. XVII. yüzyılda Newton ve Leibniz’in geliştirdiği diferansiyel ve integral hesap, hareket ve değişimin incelenmesine güçlü bir temel sağladı. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda mekanik, ısı iletimi ve elektromanyetizma üzerine yapılan çalışmalar, bugün kullandığımız matematiksel araçların gelişimini besledi.
Bu yazı dizisinde, vektörlerden başlayarak fizikte kullanılan temel matematiksel yöntemleri adım adım ele alacağız. Tanımların ardından türetmeler ve örneklerle ilerleyerek, kullandığımız bağıntıların nereden geldiğini ve hangi problemlerde işe yaradığını anlamaya çalışacağız.
Vektörler
Bu bölümde vektörlerin toplanmasını, çıkarılmasını, skaler ve vektörel çarpımlarını ele alacağız. Ardından üçlü çarpımların geometrik anlamını inceleyip Kronecker delta ve Levi-Civita sembolleriyle vektör özdeşliklerinin nasıl türetildiğini göreceğiz.
Bir cismin kütlesini söylediğimizde, uygun bir birimle birlikte tek bir sayı vermemiz yeterlidir. Ancak aynı cismin hızını anlatmak istediğimizde yön bilgisine de ihtiyaç duyarız. Saniyede beş metre hızla doğuya ilerlemek ile aynı süratle kuzeye ilerlemek farklı hareketlerdir.
Fiziksel nicelikleri matematiksel olarak ifade ederken bu ayrımı korumamız gerekir. Kütle ve sıcaklık gibi nicelikleri skalerlerle; yer değiştirme, hız ve kuvvet gibi nicelikleri vektörlerle gösteririz.
Bu yazı boyunca üç boyutlu Öklid uzayında, sağ elli bir Kartezyen koordinat sistemi kullanacağız. Amacımız, vektör işlemlerini geometrik anlamlarıyla birlikte kurmak.
Gösterim notu. Vektörleri A, B gibi üstlerinde okla; büyüklüklerini A=∣A∣ gibi oksuz göstereceğiz. Pozitif x,y,z eksenlerindeki birim vektörler sırasıyla ,,k olacaktır. Ax, Ay, Az ise vektör değil, işaretli skaler bileşenlerdir.
Bir Vektörü Nasıl Tanımlarız?
Geometrik olarak bir vektörü yönlendirilmiş bir doğru parçasıyla gösterebiliriz. Okun uzunluğu vektörün büyüklüğünü, okun yönü ise yönelimini belirtir. Bir vektörü A, büyüklüğünü ise
A=∣A∣(1)
ile gösterelim. Burada A ile A aynı matematiksel nesne değildir. İlki bir vektör, ikincisi negatif olmayan bir reel sayıdır.
Büyüklüğü bir olan vektörlere birim vektör denir. Sıfırdan farklı bir A vektörünün yönündeki birim vektör
eA=∣A∣A(2)
şeklinde bulunur. Böylece A=AeA yazarak büyüklük ve yön bilgisini ayırabiliriz. Sıfır vektörünün büyüklüğü sıfırdır; belirli bir yönü yoktur. Bu nedenle sıfır vektörünü birim vektöre dönüştüremeyiz.
Skalerle Çarpma
Bir λ gerçek sayısı ile A vektörünün çarpımı için
∣λA∣=∣λ∣∣A∣(3)
olur. λ>0 ise yön korunur, λ<0 ise tersine döner; λ=0 ise sıfır vektörü elde edilir.
Örnek 1. A=3−4 vektörünün büyüklüğünü ve yönündeki birim vektörü bulalım:
A=32+(−4)2=5,eA=AA=53−54.(4)
Kontrol için ∣eA∣=9/25+16/25=1 buluruz. Birim vektör, asıl vektörün yönünü korurken büyüklüğünü bire indirir.
Vektörlerin Toplanması ve Çıkarılması
Önce iki vektör düşünelim. Bir noktadan başlayıp A kadar, ardından B kadar ilerlediğimizde toplam hareketimiz
r=A+B(5)
olur. Geometrik olarak B’nin başlangıcını A’nın ucuna yerleştiririz. İlk başlangıç noktasından son noktaya çizilen vektör, toplamı verir. Bu işlemde
A+B=B+A,(A+B)+C=A+(B+C)(6)
özellikleri geçerlidir.
Toplanan fiziksel niceliklerin türleri ve birimleri de uyumlu olmalıdır. İki kuvveti toplayabiliriz; bir kuvvetle bir hızı aynı toplamda birleştiremeyiz. Çıkarma işlemini ise ters vektör üzerinden tanımlarız:
A−B=A+(−B).(7)
−B, B ile aynı büyüklüğe ve zıt yöne sahiptir. Dolayısıyla
A−B=−(B−A).(8)
Örnek 2. Üç metre doğuya, ardından dört metre kuzeye yürüyelim. Toplam alınan yol yedi metredir. Yer değiştirmemizin büyüklüğü ise
∣r∣=32+42=5,m(9)
olur. Burada yol uzunluğuyla yer değiştirme büyüklüğünü ayıran şey, hareketin yön bilgisidir.
İki Vektörü Çarpmak
Reel sayılarda kullandığımız çarpma işlemini vektörlere taşırken, sonucun nasıl bir nesne olacağını belirtmemiz gerekir. Üç boyutta iki temel işlem kullanırız: skaler çarpım ve vektörel çarpım.
İki Vektörün Skaler Çarpımı
İki vektör arasındaki açı θ olmak üzere,
A⋅B=ABcosθ(10)
tanımını yapalım. Sonuç bir skalerdir. Bu ifadeyi bir izdüşüm işlemi olarak okuyabiliriz. A’nın B yönündeki işaretli skaler bileşeni Acosθ’dır. Bunu B ile çarptığımızda skaler çarpımı elde ederiz.
Sıfırdan farklı iki vektör için A⋅B=0 olması, aralarındaki açının 90∘ olduğunu gösterir. Bir vektörün kendisiyle skaler çarpımını alırsak,
A⋅A=A2(11)
buluruz. Böylece vektörün büyüklüğünü skaler çarpımla hesaplayabiliriz:
∣A∣=A⋅A.(12)
Baz vektörlerine uygularsak, aynı baz vektörlerinin skaler çarpımı 1, farklı baz vektörlerinin skaler çarpımı 0 sonucunu verir:
⋅=0,⋅k=0,k⋅=0(13)⋅=⋅=k⋅k=1(14)
Açı ve İzdüşüm Formülleri
A=0 ve B=0 için skaler çarpım tanımını açıya göre çözersek
İkinci formül, birinci formülün B/∣B∣ birim vektörüyle çarpılmasıyla elde edilir. Böylece A’yı B’ye paralel ve dik iki parçaya ayırarak
A∥=izdu¨s¸u¨mBA,A⊥=A−A∥(17)
yazabiliriz. Bu ayrışımda A⊥⋅B=0 olmalıdır.
Vektörel Çarpım
Vektörel çarpımın sonucu, çarpılan vektörlerin ikisine de dik olan bir vektördür. Büyüklüğü
∣A×B∣=ABsinθ(18)
ile verilir; yönü sağ el kuralıyla belirlenir. Sonuç sıfırsa belirli bir yönü yoktur.
Bu büyüklüğün geometrik anlamını görmek için A ve B’yi bir paralelkenarın iki kenarı olarak düşünelim. Tabanı B, yüksekliği Asinθ seçersek alan
S=B(Asinθ)=∣A×B∣(19)
olur. Çarpımın sırasını değiştirdiğimizde yön tersine döner:
A×B=−B×A.(20)
Bunun doğrudan bir sonucu, A×A=0 eşitliğidir. Sıfırdan farklı iki vektörün vektörel çarpımı sıfırsa vektörler paraleldir.
,,k baz vektörlerinin her birinin kendisiyle vektörel çarpımı sıfır vektörüdür (0). Farklı iki baz vektörünün vektörel çarpımı ise üçüncü baz vektörünü verir; işareti çarpımın sırasına bağlıdır.
olur. Baz vektörlerinin bu vektörel çarpımlarını tek tek ezberlemek yerine şu şekilde daha kalıcı hâle getirebiliriz: →→k→ döngüsünde sırayı izleyen vektörel çarpımlar (×, ×k, k×) pozitif, ters yöndeki çarpımlar negatif sonuç verir. Sonuç her zaman döngüdeki üçüncü vektördür.
Dik Bileşenler: Geometriyi Hesaplanabilir Hâle Getirmek
Kartezyen eksenler boyunca birim vektörleri ,,k ile gösterelim. Her vektörü
A=Ax+Ay+Azk(25)
biçiminde yazabiliriz. Ax, Ay, Az işaretli skaler bileşenlerdir. Örneğin Ay<0, vektörün y doğrultusundaki bileşeninin negatif eksen yönünde olduğunu söyler.
Birim vektörler birbirine dik olduğundan,
∣A∣=Ax2+Ay2+Az2.(26)
Vektörün pozitif eksenlerle yaptığı açılar sırasıyla α,β,γ ise,
Ax=Acosα,Ay=Acosβ,Az=Acosγ.(27)
Bu üç eşitliğin karelerini topladığımızda, A=0 için,
cos2α+cos2β+cos2γ=1(28)
sonucuna ulaşırız. Demek ki bir vektörün üç doğrultman kosinüsünü birbirinden bağımsız seçemeyiz.
Kartezyen Koordinatlarda Temel İşlemler
Vektörleri bileşenlerine ayırdığımızda toplama ve çıkarma, aynı eksene ait bileşenler arasında yapılır:
A±B=(Ax±Bx)+(Ay±By)+(Az±Bz)k.(29)
Skaler çarpımda ise birim vektörlerin dikliğini kullanırız. Farklı eksenlere ait birim vektörlerin skaler çarpımı sıfır, aynı eksene ait olanlarınki birdir.
ve büyüklükleri A=B=5 olduğundan, cosθ=2/5 buluruz. Vektörel çarpımları ise
A×B=(2⋅1−0⋅0)+(0⋅2−1⋅1)+(1⋅0−2⋅2)k.(39)
olur; yani A×B=2−−4k. Sonucun gerçekten her iki vektöre dik olup olmadığını kontrol edelim:
(2,−1,−4)⋅(1,2,0)(2,−1,−4)⋅(2,0,1)=0,=0.(40)
Dolayısıyla bu iki vektörün gerdiği düzleme bir birim normal,
n0=212−−4k(41)
şeklindedir. Ters yönlü normal için bunun negatifini alabiliriz.
Üçlü Çarpımlar ve Hacim
Üç vektörle kurabileceğimiz işlemlerden biri A⋅(B×C) ifadesidir. Buna üçlü skaler çarpım denir.
Önce B×C’yi düşünelim. Bu vektörün büyüklüğü taban alanını, yönü tabana dik doğrultuyu verir. A ile skaler çarpım almak ise tabana dik işaretli yüksekliği hesaba katar. Bu nedenle paralelyüzün geometrik hacmi
V=∣A⋅(B×C)∣(42)
olur. Mutlak değer önemlidir: Üçlü skaler çarpım yönelime göre negatif olabilir; geometrik hacim negatif olamaz.
Parantezi dağıtıp ilk terimde i=l ve j=m olduğundan l yerine i ve m yerine j yazarak ve bunu ikinci terim için de hesaplarsak:
=AjBiCj−AjBjCi(60)
olur. Aynı indisleri tek bir yerde toplarsak,
=Bi(A⋅C)−Ci(A⋅B).(61)
Her bileşen için geçerli olduğundan,
A×(B×C)=B(A⋅C)−C(A⋅B).(62)
sonucunu elde ederiz. İndis gösterimi burada hangi bileşenlerin eşleştiğini ve hangi terimlerin kaldığını takip etmemizi sağladı.
Aynı Sonucu İki Yoldan Kontrol Etmek
Bir vektör hesabını farklı yöntemlerle doğrulamak, özellikle işaret hatalarını yakalamakta yararlıdır. Şu ifadeyi ele alalım:
∣A×B∣2
Geometrik tanımdan,
∣A×B∣2=A2B2sin2θ=A2B2(1−cos2θ).(63)
A⋅B=ABcosθ olduğuna göre,
∣A×B∣2=A2B2−(A⋅B)2(64)
buluruz. Önceki örneğimizde,
∣A×B∣2=22+(−1)2+(−4)2=21.(65)
Özdeşliğin sağ tarafı da (5)(5)−22=21 verir. Bileşen hesabı ile geometrik tanım aynı sonuca ulaştı.
Bu bölümde kurduğumuz işlemlerle artık yönleri karşılaştırabilir, izdüşüm alabilir, bir düzlemin normalini bulabilir ve alan ya da hacim hesaplayabiliriz. Serinin bir sonraki bölümünde bu vektörlerin konuma göre değiştiği alanlara geçeceğiz. Böylece sabit vektörlerle yaptığımız işlemler, alanların türevi ve integrali için temel oluşturacak.
[!note]- Cevap A⋅(B×C)=1(45−48)−2(36−42)+3(32−35)=−3+12−9=0. Üç vektör lineer bağımlıdır (aynı düzlemdedir); hacmi sıfırdır, bir paralelyüz oluşturmazlar.
6. Levi-Civita sembolü ve (58) özdeşliğiyle (A×B)⋅(C×D)=(A⋅C)(B⋅D)−(A⋅D)(B⋅C) olduğunu gösteriniz. C=A, D=B seçerek (64) bağıntısını elde ediniz.
[!note]- Cevap (A×B)⋅(C×D)=εkijAiBj,εklmClDm. Çevrimsellikten εkij=εijk olduğundan (58) kullanılabilir: (δilδjm−δimδjl)AiBjClDm=AiCiBjDj−AiDiBjCj. Bu, istenen sağ taraftır. C=A, D=B için ∣A×B∣2=A2B2−(A⋅B)2 bulunur.
7.A=B= ve C= için A×(B×C) ile (A×B)×C ifadelerini hesaplayarak vektörel çarpımın birleşmeli olmadığını gösteriniz. İlk sonucu (47) özdeşliğiyle de kontrol ediniz.
[!note]- Cevap A×(B×C)=×k=−, ama (A×B)×C=0×=0. Özdeşlikten: B(A⋅C)−C(A⋅B)=(0)−(1)=−.